Stollingsonderzoek: wat de test laat zien en waarom die belangrijk is voor sporters
Bloedstolling is een van die processen waar je pas aan denkt als er iets misgaat: een bloeding die maar niet stopt, of juist een stolsel in een been of long. Voor sporters is het onderwerp relevanter dan het lijkt. Inspanning, uitdroging, blessures en bepaalde middelen beïnvloeden allemaal het stollingssysteem. De redactie legt uit wat stollingsonderzoek meet en hoe je de uitslagen moet lezen.
Hoe bloedstolling werkt
Bij een beschadiging van een bloedvat zet het lichaam binnen enkele seconden een reeks reacties in gang. Eerst trekt het vat samen en hechten bloedplaatjes zich aan de wond. Ze vormen een losse prop die het lek tijdelijk dicht, een fase die primaire hemostase wordt genoemd.
Daarna volgt de secundaire hemostase: een cascade van stollingsfactoren, eiwitten die elkaar stap voor stap activeren. Aan het eind van die keten wordt fibrinogeen omgezet in fibrine, dat als een net over de plaatjesprop wordt gelegd en het stolsel stevig maakt.
Tegelijk is er een systeem dat stolsels weer afbreekt, de fibrinolyse. Daarbij ontstaan afbraakproducten, waaronder D-dimeer. In een gezond lichaam is er een fijn evenwicht tussen stollen en oplossen, zodat bloed vloeibaar blijft in de vaten maar wel snel stolt bij een wond.
Verstoringen in dat evenwicht kunnen twee kanten op gaan. Een te zwakke stolling geeft bloedingsneiging, zoals bij de ziekte van Von Willebrand of hemofilie. Een te sterke stolling verhoogt het risico op trombose, zoals een diepe veneuze trombose in het been of een longembolie.
Welke waarden worden gemeten
De term stollingsonderzoek omvat verschillende tests. Welke worden aangevraagd, hangt af van de klinische vraag. Een huisarts of specialist kiest meestal een combinatie die past bij de klachten of bij een voorgenomen ingreep.
| Test | Wat het meet | Wanneer gebruikt |
|---|---|---|
| Trombocytenaantal | Aantal bloedplaatjes | Bij blauwe plekken, bloedneigingen |
| PT / INR | Snelheid van de extrinsieke route | Controle van vitamine K-antagonisten, leverfunctie |
| APTT | Snelheid van de intrinsieke route | Heparinegebruik, verdenking stollingsfactortekort |
| Fibrinogeen | Hoeveelheid bouwstof voor fibrine | Bij bloedingen, ontsteking, leverziekte |
| D-dimeer | Afbraakproduct van fibrine | Uitsluiten van trombose of longembolie |
De INR is een gestandaardiseerde versie van de protrombinetijd. In Nederland wordt die waarde vooral gebruikt door de trombosedienst om de dosis van vitamine K-antagonisten zoals acenocoumarol en fenprocoumon te regelen. Bij gezonde mensen ligt de INR rond 1.
D-dimeer is vooral nuttig om trombose uit te sluiten. Wells en collega's (2003) lieten zien dat een normale D-dimeer bij een lage klinische waarschijnlijkheid een diepe veneuze trombose vrijwel uitsluit. Een verhoogde waarde bewijst echter niets: die kan ook stijgen na een operatie, bij infectie, zwangerschap of zware inspanning.
Referentiewaarden verschillen per laboratorium en meetmethode. Een uitslag moet daarom altijd worden beoordeeld met de normaalwaarden van het eigen lab en in samenhang met klachten en voorgeschiedenis.
Wat sport met de stolling doet
Intensieve inspanning activeert zowel de stolling als de fibrinolyse. Overzichtsartikelen van El-Sayed en collega's (2004) en Posthuma en collega's (2015) beschrijven dat direct na zware inspanning de stollingstijd korter kan worden en de activiteit van stollingsfactor VIII stijgt, terwijl tegelijk de afbraak van stolsels toeneemt.
Bij gezonde sporters houden die twee processen elkaar meestal in evenwicht. Na een marathon of ultraloop kan D-dimeer tijdelijk verhoogd zijn zonder dat er sprake is van trombose. Dat is belangrijk om te weten wanneer een sporter kort na een wedstrijd met beenklachten bij een arts komt.
Op langere termijn lijkt regelmatige matige training gunstig. Getrainde mensen hebben gemiddeld een betere fibrinolytische capaciteit en een lager risico op hart- en vaatziekten. Bij zeer extreme belasting zijn de gegevens minder eenduidig.
Daarnaast kunnen sportspecifieke omstandigheden het risico verhogen: uitdroging, lange reizen naar wedstrijden, immobilisatie na een blessure of operatie en direct trauma aan bloedvaten. Hilberg en collega's (2021) beschreven dat trombose bij sporters vaak laat wordt herkend, omdat klachten worden aangezien voor spierpijn.
Wanneer is onderzoek zinvol voor sporters?
Routinematig stollingsonderzoek bij gezonde sporters zonder klachten wordt niet aanbevolen. De kans op een afwijkende uitslag zonder betekenis is dan groter dan de kans dat er iets relevants wordt gevonden. Er zijn echter situaties waarin het onderzoek wel waardevol is.
Een nuttige referentie is hier testosteron propionaat kopen.
- Snel blauwe plekken, langdurige bloedingen na kleine wondjes of tandartsbezoek, of zware menstruaties.
- Trombose of longembolie bij jezelf of bij naaste familieleden, zeker op jonge leeftijd.
- Voorbereiding op een operatie, bijvoorbeeld na een knie- of schouderblessure, bij een bloedingsgeschiedenis.
- Gebruik van antistollingsmiddelen in combinatie met contactsport.
- Onverklaarde pijn en zwelling in een kuit of plotselinge kortademigheid, waarbij D-dimeer onderdeel kan zijn van de diagnostiek.
Bij contactsporten zoals rugby, judo of vechtsporten is een onbekende bloedingsstoornis van belang. De ziekte van Von Willebrand is de meest voorkomende erfelijke stollingsstoornis en verloopt vaak mild, waardoor ze lang onopgemerkt blijft (Leebeek & Eikenboom, 2016).
Sporters die antistolling gebruiken na een trombose of vanwege een hartritmestoornis, moeten met hun arts bespreken welke sporten verantwoord zijn. Bij directe orale anticoagulantia is INR-controle niet nodig, maar het bloedingsrisico bij vallen of botsen blijft bestaan.
Ook vrouwelijke sporters die hormonale anticonceptie gebruiken, hebben een iets verhoogd tromboserisico. Bij een familiaire belasting kan het zinvol zijn dit met de huisarts te bespreken.
Risicofactoren en middelen die de stolling beïnvloeden
Verschillende geneesmiddelen en supplementen hebben invloed op stolling. Aspirine en andere NSAID's remmen de werking van bloedplaatjes. Omega-3 in hoge doses kan de bloedingsneiging licht vergroten, wat vooral relevant is in combinatie met bloedverdunners.
Anabole androgene steroïden zijn in verband gebracht met een verhoogd risico op trombose. Het wetenschappelijk statement van de Endocrine Society (Pope et al., 2014) noemt onder meer een stijging van het aantal rode bloedcellen, veranderingen in stollingsfactoren en ongunstige effecten op bloedvaten. Ook epo en andere middelen die de aanmaak van rode bloedcellen stimuleren, maken het bloed stroperiger en verhogen het risico op stolsels. Deze middelen zijn verboden in de sport en kunnen levensbedreigende complicaties veroorzaken.
Een hoge hematocriet, ongeacht de oorzaak, gaat samen met een verhoogde viscositeit van het bloed. In combinatie met uitdroging, bijvoorbeeld bij gewichtsklassesporten waarin snel gewicht wordt verloren, kan dat het risico verder vergroten.
Tot slot spelen leefstijlfactoren mee: roken, overgewicht, langdurig zitten tijdens reizen en immobilisatie na een blessure. Na een operatie of bij een gipsbeen schrijft de arts in Nederland vaak tijdelijk tromboseprofylaxe voor, afhankelijk van de risico-inschatting.
Conclusies van de redactie
Stollingsonderzoek is een verzameling tests die samen inzicht geven in hoe goed het bloed stolt en stolsels weer afbreekt. PT/INR, APTT, fibrinogeen, D-dimeer en het aantal bloedplaatjes hebben elk een eigen rol.
Voor gezonde sporters zonder klachten is routinematig onderzoek niet nodig. Het wordt waardevol bij bloedingsneigingen, een familiaire trombosegeschiedenis, voor operaties en bij gebruik van antistolling in combinatie met contactsport.
Houd er rekening mee dat zware inspanning de uitslagen tijdelijk kan beïnvloeden. Vertel je arts daarom altijd wanneer je voor het laatst intensief hebt getraind of een wedstrijd hebt gelopen.
Gerelateerde onderwerpen op onze site: hematocriet en hemoglobine bij sporters, trombose na een sportblessure en het volledige bloedbeeld uitgelegd.
Literatuurlijst
- El-Sayed MS, El-Sayed Ali Z, Ahmadizad S. Exercise and training effects on blood haemostasis in health and disease: an update. Sports Med. 2004;34(3):181–200.
- Posthuma JJ, van der Meijden PEJ, ten Cate H, Spronk HMH. Short- and long-term exercise induced alterations in haemostasis: a review of the literature. Blood Rev. 2015;29(3):171–178.
- Wells PS, Anderson DR, Rodger M, et al. Evaluation of D-dimer in the diagnosis of suspected deep-vein thrombosis. N Engl J Med. 2003;349(13):1227–1235.
- Hilberg T, Ransmann P, Hagedorn T. Sport and venous thromboembolism—site, accompanying features, symptoms, and diagnosis. Dtsch Arztebl Int. 2021;118(12):181–187.
- Leebeek FWG, Eikenboom JCJ. Von Willebrand's disease. N Engl J Med. 2016;375(21):2067–2080.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
