Urinezuur te hoog of te laag: oorzaken bij sporters en wat je kunt doen
Urinezuur is een van die bloedwaarden die vaak meeloopt in een uitgebreid labonderzoek, zonder dat iemand er speciaal naar vroeg. Bij sporters valt de uitslag geregeld buiten de referentiewaarden. Is dat reden tot zorg, of hoort het bij een actieve leefstijl? De redactie zet de meest voorkomende oorzaken en de juiste vervolgstappen op een rij.
Wat urinezuur is en hoe het wordt gemeten
Urinezuur is het eindproduct van de afbraak van purines. Purines zijn bouwstenen van DNA en RNA en komen voor in alle cellen van het lichaam en in veel voedingsmiddelen. Bij mensen ontbreekt het enzym uricase dat urinezuur verder kan afbreken, waardoor onze bloedwaarden hoger liggen dan bij de meeste andere zoogdieren.
Ongeveer twee derde van het urinezuur wordt via de nieren uitgescheiden, de rest via de darm. De bloedwaarde is dus het resultaat van een balans tussen aanmaak en uitscheiding. Verandert een van beide, dan verschuift ook de uitslag.
In Nederlandse laboratoria wordt urinezuur meestal uitgedrukt in millimol per liter (mmol/l). Bij mannen liggen de referentiewaarden grofweg tussen 0,20 en 0,45 mmol/l, bij vrouwen voor de overgang iets lager. De exacte grenzen verschillen per laboratorium, dus vergelijk altijd met de waarden op je eigen uitslag.
Een belangrijke grens is het verzadigingspunt van ongeveer 0,40 mmol/l. Boven die concentratie kan urinezuur in weefsels uitkristalliseren tot natriumuraatkristallen. Dat betekent niet dat iedereen met een hogere waarde klachten krijgt, maar het risico neemt toe naarmate de waarde hoger en langer verhoogd is.
Verhoogd urinezuur: oorzaken bij sporters
Bij sporters zijn er verschillende redenen waarom urinezuur hoger kan uitvallen. Vaak spelen meerdere factoren tegelijk, en een eenmalige meting zegt weinig zonder context.
| Factor | Mechanisme | Hoe relevant voor sporters |
|---|---|---|
| Zware of langdurige inspanning | Meer afbraak van ATP en celmateriaal | Tijdelijke stijging na wedstrijden en intensieve trainingen |
| Uitdroging | Minder uitscheiding via de nieren | Vaak bij hitte en gewichtmaken |
| Snel afvallen, ketogeen dieet | Ketonen concurreren met urinezuur in de nier | Gewichtsklassesporten, definitiefases |
| Veel vlees, orgaanvlees, schaal- en schelpdieren | Hoge purine-inname | Eiwitrijke diëten met veel dierlijke bronnen |
| Alcohol, vooral bier | Meer aanmaak, minder uitscheiding | Na wedstrijden en tijdens feestjes |
| Fructose en suikerhoudende dranken | Versnelde purine-afbraak in de lever | Frisdrank, sommige sportdranken |
Choi en collega's lieten in grote cohortstudies zien dat een hoge inname van vlees en zeevruchten samenhing met een hoger risico op jicht, terwijl zuivel juist een gunstig verband had. Ook suikerhoudende frisdranken met fructose waren geassocieerd met een hoger risico. Plantaardige eiwitbronnen met purines, zoals peulvruchten, verhoogden het risico niet.
Wei-eiwit en caseïne bevatten weinig purines en verhogen urinezuur niet wezenlijk. Een eiwitrijk dieet op basis van zuivel, eieren en plantaardige bronnen is dus minder een probleem dan een dieet dat vooral leunt op rood vlees en orgaanvlees.
Ten slotte spelen medicijnen een rol. Plastabletten, laaggedoseerde aspirine en sommige middelen tegen afstoting na transplantatie verhogen urinezuur. Ook een verminderde nierfunctie en erfelijke aanleg zijn belangrijke oorzaken.
Wanneer een hoge waarde problemen geeft
De bekendste complicatie van een te hoog urinezuur is jicht: een plotselinge, zeer pijnlijke ontsteking van een gewricht, vaak het grote teengewricht. Dalbeth en collega's (2016) beschrijven jicht als de meest voorkomende ontstekingsartritis bij volwassen mannen. Een aanval kan worden uitgelokt door uitdroging, alcohol, een zware maaltijd of juist een plotselinge daling van urinezuur.
Daarnaast kunnen zich urinezuurstenen in de nieren vormen. Die geven hevige pijn in de flank en kunnen de nierfunctie aantasten. Uitdroging en een zure urine verhogen dat risico.
Bij langdurig hoge waarden kunnen kristallen ook in andere weefsels worden afgezet, zoals onder de huid (tofi) of in pezen. Bij sporters kan dat soms worden verward met gewone overbelastingsklachten.
Verder wordt een chronisch verhoogd urinezuur in verband gebracht met hoge bloeddruk, het metabool syndroom en hart- en vaatziekten. Of urinezuur daarbij een oorzaak is of vooral een signaal, is nog onderwerp van onderzoek. Een verhoogde waarde zonder klachten wordt in de regel niet met medicijnen behandeld.
Verlaagd urinezuur: zeldzamer, maar niet onschuldig
Een te laag urinezuur komt minder vaak voor en geeft meestal geen klachten. Veelvoorkomende oorzaken zijn het gebruik van urinezuurverlagende medicijnen zoals allopurinol, sommige bloeddrukverlagers zoals losartan, een zeer lage purine-inname en zwangerschap.
Ook bepaalde leveraandoeningen, een verhoogde uitscheiding via de nieren of hoge doses vitamine C kunnen de waarde verlagen. Bij een eenmalig licht verlaagde uitslag zonder klachten is meestal geen verder onderzoek nodig.
Voor sporters is er één zeldzame maar belangrijke uitzondering: renale hypourikemie. Bij deze erfelijke aandoening scheiden de nieren te veel urinezuur uit. Ishikawa (2002) en andere onderzoekers beschreven dat mensen met deze aandoening na zware anaerobe inspanning, zoals sprinten, een acuut nierletsel kunnen ontwikkelen, vaak met hevige pijn in de lendenen.
De aandoening komt vaker voor bij mensen van Oost-Aziatische afkomst, maar kan ook elders voorkomen. Wie een herhaald zeer laag urinezuur heeft en na intensieve inspanning flankpijn, misselijkheid of weinig urine ervaart, moet dit laten onderzoeken.
Wat je zelf kunt doen en wanneer naar de arts
Een eenmalige afwijkende waarde kort na een zware training of wedstrijd is vaak tijdelijk. Laat een herhaling bij voorkeur doen na een paar rustige dagen, goed gehydrateerd en zonder alcohol de avond ervoor.
- Drink voldoende, vooral rond lange of warme trainingen en bij gewichtmaken.
- Beperk orgaanvlees, grote porties rood vlees, schaal- en schelpdieren en bier.
- Kies voor eiwit vaker zuivel, eieren, peulvruchten en wei-eiwit.
- Vermijd grote hoeveelheden suikerhoudende frisdrank en fructoserijke dranken.
- Val geleidelijk af in plaats van via extreme crashdiëten.
De EULAR-aanbevelingen voor jicht (Richette et al., 2017) benadrukken dat leefstijladvies bij verhoogd urinezuur altijd de eerste stap is. Medicamenteuze behandeling is gereserveerd voor mensen met terugkerende jichtaanvallen, tofi, nierstenen of andere duidelijke indicaties.
Neem contact op met een huisarts bij een plotseling rood, warm en pijnlijk gewricht, bij flankpijn of bloed in de urine, en bij een herhaald sterk afwijkende waarde. Vermeld dan je trainingsbelasting, voedingspatroon, supplementen en medicijngebruik, zodat de uitslag goed kan worden geïnterpreteerd.
Conclusies van de redactie
Bij sporters is een licht verhoogd urinezuur vaak het gevolg van zware inspanning, uitdroging, snel afvallen of een purinerijk dieet. Een herhaling onder rustige omstandigheden geeft meestal een betrouwbaarder beeld.
Langdurig hoge waarden verhogen het risico op jicht en nierstenen. Leefstijlmaatregelen zoals voldoende drinken, minder alcohol en een slimme keuze van eiwitbronnen vormen de basis van de aanpak.
Een te laag urinezuur is meestal onschuldig, maar verdient aandacht bij flankpijn na sprinttraining, omdat zeldzame erfelijke aandoeningen dan een rol kunnen spelen.
Benieuwd naar meer? Lees ook onze artikelen over creatinine en nierfunctie bij sporters, over eiwitinname en de nieren en over hydratatie tijdens gewichtmaken.
Literatuurlijst
- Dalbeth N, Merriman TR, Stamp LK. Gout. Lancet. 2016;388(10055):2039–2052.
- Richette P, Doherty M, Pascual E, et al. 2016 updated EULAR evidence-based recommendations for the management of gout. Ann Rheum Dis. 2017;76(1):29–42.
- Choi HK, Atkinson K, Karlson EW, Willett W, Curhan G. Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men. N Engl J Med. 2004;350(11):1093–1103.
- Choi HK, Curhan G. Soft drinks, fructose consumption, and the risk of gout in men: prospective cohort study. BMJ. 2008;336(7639):309–312.
- Ishikawa I. Acute renal failure with severe loin pain and patchy renal ischemia after anaerobic exercise in patients with or without renal hypouricemia. Nephron. 2002;91(4):559–570.
